Kamu Yatırımları Uygulaması (Kaynak: 2004 Yılı Programı)
Kamu Yatırımlarının Planlanması ve Uygulanmasında Etkinlik (Kaynak: 2004 Yılı Programı)
|
2003 kamu yatırım tahsislerinde ekonomik ve sosyal alt yapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir.
Sektörel öncelikler açısından; eğitim, sağlık, teknoloji alt yapısı, enerji, sulama, kentsel alt yapı yatırımlarına ve ulaştırma alt sektörleri arasında dengeyi sağlayıcı yatırımlara bölgesel gelişme stratejileri dikkate alınarak öncelik verilmiştir.
Yatırım tahsislerinde kalkınmada öncelikli yörelerin kalkınmasına hız kazandırıcı ekonomik ve sosyal alt yapı yatırımları ile istihdam ağırlıklı projelere öncelik verilmiştir. Bu kapsamda özellikle Güneydoğu Anadolu Projesi Kalkınma Planı (GAP), Doğu Anadolu Projesi Ana Planı (DAP), Doğu Karadeniz Bölgesel Gelişme Planı (DOKAP) ve Zonguldak, Bartın, Karabük Bölgesel Gelişme Raporu (ZBK) kapsamında öngörülen yatırımlara öncelik verilmiştir.
2003 yılında, devam eden projelerden yıl içinde bitirilmesi muhtemel veya uygulamasında önemli aşama kaydedilmiş, dış kredisi sağlanmış ve diğer projelerle bağlantılı veya eş zamanlı olarak yürütülmesi önem taşıyan projeler ile afetlerin önlenmesi ve afet hasarlarının telafisine yönelik projelere ağırlık verilmiştir.
2003 Yılı Yatırım Programında belediyeler, il özel idareleri ve su-kanalizasyon idarelerinin yatırımları ve otoyol gelirlerinden yatırımlara tahsis edilen ödenekler hariç olmak üzere, 3.851 projeye 12,5 katrilyon TL tahsis edilmiştir. 12,5 katrilyon TL tutarındaki tahsis içinde yüzde 23,5’lik pay ile ulaştırma-haberleşme sektörü ilk sırayı almış, bunu enerji yüzde 21,3, eğitim yüzde 16,2, diğer hizmetler yüzde 15,4 ve tarım yüzde 9,2 ile izlemiş, sağlık sektörünün payı ise yüzde 6,7 olmuştur. 2003 yılı kamu yatırım tahsisleri içinde madencilik, imalat, turizm ve konut sektörlerinin toplam payı ise yüzde 7,6’dır.
2003 yılında tahsis edilen 12,5 katrilyon TL tutarındaki yatırım ödeneğinin yüzde 64,2’sine karşılık gelen 8 katrilyon TL tutarındaki kısmı konsolide bütçe kapsamındaki yatırımlar için tahsis edilmiştir. Konsolide bütçe yatırımlarından en büyük payı yüzde 24,2 ile eğitim sektörü yatırımları almıştır.
3.851 proje için tahsis edilen 12,5 katrilyon TL tutarındaki ödeneğin yüzde 29,2’si olan 3,7 katrilyon TL tutarındaki bölümünün dış proje kredisi ile karşılanması öngörülmüştür. 2003 Yılı Yatırım Programında kısmen veya tamamen dış proje kredisi ile finanse edilmesi öngörülen ve toplam proje tutarı 90,7 katrilyon TL olan 229 adet proje bulunmaktadır. Söz konusu 229 projenin, 2003 yılında 2,5 katrilyon TL dış proje kredisi tahsis edilen 73,2 katrilyon TL proje tutarındaki 187 adedi genel ve katma bütçeli kuruluşlara aittir.
2003 Yılı Yatırım Programında yer alan 3.851 projenin 2,5 katrilyon TL tutarındaki 899 adedi yıl içinde başlanıp bitirilmesi öngörülen yıllık projelerden oluşmaktadır.
Kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesi çalışmaları kapsamında, kısıtlı ödenekler, kısa sürede tamamlanabilecek acil ve öncelikli projelere tahsis edilmiş, 19,8 katrilyon TL tutarındaki 334 adet proje ise sonraki yıllarda sürdürülmek üzere, 2003 Yılı Yatırım Programında sembolik miktardaki iz ödenekle yer almıştır.
Programda yer alan 3.851 projenin toplam maliyeti 2003 yılı fiyatlarıyla 187,1 katrilyon TL’dir. Bunlardan 209 proje 1985 ve öncesinde, 223 proje 1986-1990 döneminde, 866 proje 1991-1995 döneminde, 1.060 proje 1996-2000 döneminde, 280 proje 2001 yılında, 180 proje 2002 yılında, 899 adedi yıllık projelerden oluşan 1.033 proje ise 2003 yılında başlatılmıştır. Bu projelerin toplam proje stoku içindeki payları sırasıyla; yüzde 25,5, yüzde 13,1, yüzde 23,4, yüzde 31,4, yüzde 3, yüzde 1,4 ve yüzde 2,1’dir.
Programda yer alan 3.851 adet projenin, 899’u yıllık proje olmak üzere 1.649 adedi 2003 yılında, 1.336 adedi 2004 yılında, 471 adedi 2005 yılında olmak üzere toplam 3.456 adedi 2001-2005 döneminde, 395 adedi ise 2006 yılı ve sonrasında tamamlanması programlanan projelerdir. Bu projelerin, toplam proje stoku içindeki payları sırasıyla yüzde 9,1, yüzde 23,6, yüzde 21,2 ve yüzde 46,1’dir.
2003 Yılı Yatırım Programına göre; 187,1 katrilyon TL tutarındaki 3.851 proje için 2002 yılı sonu itibarıyla gerçekleştirilen kümülatif harcama tutarı 80,4 katrilyon TL olup, tamamlanmak üzere kalan proje stoku büyüklüğü 106,7 katrilyon TL olmaktadır. Bu durumda, 2003 yılı ödeneklerinin tamamının harcanacağı, kamu yatırımları için sonraki yıllarda da 2003 yılı düzeyinde ödenek ayrılacağı ve programa yeni proje alınmayacağı varsayımıyla, mevcut stokun tamamen bitirilebilmesi için 2003 yılı sonrasında 7,6 yıllık bir süre gerekmektedir. Böylelikle, 2002 yılında 8,5 yıl olan söz konusu süre, yüzde 11,2 azaltılmış olmaktadır. Yatırım programlarında iz ödenek tahsis edilmek suretiyle durdurulan proje stoku hariç tutulduğunda, ortalama tamamlanma süresi; 2002 yılında 7,9 yıl, 2003 yılında ise 6,1 yıldır. Buna göre, kalan stokun ortalama tamamlanma süresinde sağlanan iyileşme yüzde 23’e ulaşmaktadır.
1994-2003 dönemi göz önüne alınarak program değerleri itibarıyla aynı bazda karşılaştırma yapıldığında, kamu yatırımlarına tahsis edilen ödeneğin toplam proje tutarı büyüklüğüne oranının 1994 yılında yüzde 10,2 iken 1996 yılında yüzde 5,7’ye kadar gerilediği, 2003 yılı için bu oranın yüzde 6,7 olduğu görülmektedir.
TBMM’ye sunulan 2003 Mali Yılı Bütçe Kanunu Tasarısının hükümet değişikliği sebebiyle kanunlaşamaması sonucu, 2003 yılının ilk üç ayını kapsamak üzere geçici bütçeyi düzenleyen 4776 sayılı Kanun 28 Aralık 2002 tarih ve 24977 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanuna göre, 2002 Mali Yılı Bütçe Kanunlarındaki başlangıç ödenekleri dikkate alınmak suretiyle, her ay için yatırım ödenekleri içinde dış proje kredileri için yüzde 20, diğerleri için yüzde 3,1 hesabı ile bulunacak miktarlara kadar harcama yapmaya kuruluşlar yetkili kılınmıştır.
TABLO 1: 2003 Yılı Yatırım Programında Yer Alan Projelerin Başlama Yıllarına Göre Dağılımı (1)
(1) Mahalli idare yatırımları ile Yatırım Programında toplam dışı tutulan yatırımlar hariçtir.
2003 yılının ilk 3 ayında; geçici bütçe uygulaması, 2003 Yılı Yatırım Programının yayımlanmamış olması, Kamu İhale Kanunu ve uygulanan tasarruf tedbirleri gibi sebeplerle kamu yatırım harcamaları, program ödeneğine göre, konsolide bütçe yatırımlarında yüzde 1,5 ve toplam kamu yatırımlarında yüzde 3,8 oranında olmak üzere, çok düşük seviyede gerçekleşmiştir. İlk altı ayda ise, mahalli idareler ve yatırım işçiliği hariç olmak üzere, 2,6 katrilyon TL kamu yatırım harcaması yapılmış ve böylece Haziran sonu program ve revize ödeneğe göre yüzde 21,3 oranında nakdi gerçekleşme sağlanmıştır.
TABLO 2: 2003 Yılı Yatırım Programında Yer Alan Projelerin Bitiş Yıllarına Göre Dağılımı (1)
(1) Mahalli idare yatırımları ile Yatırım Programında toplam dışı tutulan yatırımlar hariçtir.
|
a) Mevcut Durum
Kamu yatırım programının sınırlı kamu kaynaklarına göre çok sayıda ve öncelikleri iyi belirlenmemiş veya zaman içinde önceliğini ve yapılabilirliğini kaybetmiş projelerden oluşması, öncelikli projelere dahi zamanında yeterli kaynak tahsis edilememesine, yapım sürelerinin uzamasına, maliyetlerin artmasına ve elde edilecek faydaların gecikmesine neden olmaktadır. Diğer taraftan, yeterince etüt edilmeden hazırlanan ve uygulamaya konulan bazı projeler zamanında tamamlansa dahi öngörülen faydaları sağlayamamaktadır.
Kamu kuruluşlarının proje geliştirme, hazırlama ve etkin bir şekilde uygulama kapasitelerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
Uygulamanın yeterince izlenip değerlendirilememesi, proje aksaklıklarının zamanında ve etkin bir şekilde tespit edilip giderilmesini ve projeler arası eş güdümü engellemektedir.
Kamu yatırım uygulamasında etkinliğin sağlanması ve kaynakların daha rasyonel kullanımı için gerekli tedbirlerin alınması amacına yönelik olarak yapılan çalışmalar kapsamında, yatırım programında 1998 yılında 5.556 olan proje sayısı 1999 yılında 5.458’e, 2000 yılında 5.321’e, 2001 yılında 5.047’ye, 2002 yılında 4.414’e ve 2003 yılında 3.851’e düşürülmüştür.
2001 yılında 2002 Yılı Yatırım Programı hazırlıkları kapsamında başlatılan rasyonelleştirme çalışmaları, YPK’nın 11 Aralık 2001 tarih ve 2001/126 sayılı Kararı ve Bakanlar Kurulunun 12 Aralık 2001 tarih ve 2001/3458 sayılı Kararı ile 353’ü ana proje, 649’u alt proje olmak üzere, 2001 yılı program fiyatlarıyla tutarı 12,4 katrilyon TL olan toplam 1.002 projenin Programdan çıkarılmasıyla sonuçlanmıştır. Böylelikle, 2001 yılında kriz sonrası parametreleriyle 12,5 yıla kadar çıkan kamu yatırım stokunun ortalama tamamlanma süresi, 2002 yılında ortalama 8,5 yıla düşürülmüştür.
2002 yılında ise, söz konusu çalışmaların devamı niteliğinde, 2003 Yılı Yatırım Programı hazırlıklarına ve yapılacak rasyonelleştirme çalışmalarına esas teşkil etmek üzere 15 Temmuz 2002 tarih ve 2002/39 sayılı YPK Kararı alınmış, DPT Müsteşarlığı tarafından yatırımcı kamu kuruluşları ile işbirliği içinde Programdaki proje stokunun ortalama tamamlanma süresini yüzde 3 civarında azaltacak gerekli düzenlemeler yapılması, kamu projelerinin hazırlanması, analizi, seçimi, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili olarak alınacak yapısal önlemler ile proje stokunun verimli yapısının gelecekte bozulmayacağı bir ortamın oluşturulması benimsenmiştir.
Kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesinin gerekliliği hususu Acil Eylem Planında da yer almış, 2002/39 sayılı YPK Kararında belirtilen ilke ve esaslar çerçevesinde Kamu Yatırım Programının Rasyonelleştirilmesine İlişkin Eylem Planı hazırlanmıştır.
Sonuç olarak, sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak yatırım programındaki devam eden projeler yeniden gözden geçirilmiş; önceliğini ve yapılabilirliğini yitirmiş 230’u ana proje, 370’i alt proje olmak üzere, 2002 yılı program fiyatlarıyla tutarı 4,9 katrilyon TL olan toplam 600 proje YPK’nın 27 Aralık 2002 tarih ve 2002/132 sayılı Kararı ve Bakanlar Kurulunun 30 Aralık 2002 tarih ve 2002/5169 sayılı Kararı ile 2002 Yılı Yatırım Programından çıkarılmıştır.
2003 Mali Yılı Bütçesi ve Yatırım Programının 2003 yılı başında yürürlüğe girememesi nedeniyle, 2003 Yılı Programı ve Mali Yılı Bütçesi ile ilgili olarak 2003/2 sayılı YPK Kararı alınmış ve 24 Ocak 2003 tarih ve 25003 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Rasyonelleştirme ile ilgili hususlar söz konusu Kararda da yer almıştır.
Devam edilen rasyonelleştirme çalışmaları neticesinde, 2003 Yılı Yatırım Programındaki proje sayısı 3.851’e, kamu yatırım stokunun ortalama tamamlanma süresi ise 2002 yılına göre yüzde 11,2 azaltılarak 7,6 yıla düşürülmüştür. 2003 Yılı Yatırım Programında 19,8 katrilyon TL tutarındaki 334 adet proje iz ödenek tahsis edilmek suretiyle durdurulmuş, böylece yatırımlara ayrılabilen kısıtlı kaynaklar öncelikli projelere tahsis edilmeye çalışılmıştır.
2004 Yılı Programı ve Mali Yılı Bütçesi hazırlıkları ile ilgili olarak YPK tarafından alınan 4 Temmuz 2003 tarih ve 2003/14 sayılı Makro Çerçeve Kararında kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesi ile ilgili hususlar ayrıntılı olarak yer almıştır.
b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar
Temel amaç, kamu yatırımlarının planlanması ve uygulamasında etkinlik sağlamak suretiyle, projelerin ekonomik büyümeye ve buna bağlı olarak sosyal refaha sağlayacağı katkının en yüksek düzeye çıkarılmasıdır.
Bu amaca yönelik olarak büyük ölçekli kamu yatırım projeleriyle ilgili karar alma sürecinde, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı hedef ve stratejileri çerçevesinde, genel olarak fayda-maliyet analizi yaklaşımı esas alınacaktır.
Rasyonelleştirme çalışmalarının 2004 yılında ve sonrasında da yürütülmesi önem arz etmektedir.
Yatırım projeleri ile ilgili olarak, proje fikirlerinin geliştirilmesi, yapılabilirlik etütlerinin uluslar arası standartlara uygun ve ÇED olumluluk belgesi de dahil olmak üzere karar almada gerekli bilgileri içerecek şekilde hazırlanması, projelerin analizi, seçimi ve finansman teminiyle uygulama ve tamamlanma sonrası izleme-değerlendirme aşamalarını kapsayan kurumsallaşmış etkin bir proje yönetiminin oluşturulmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Kamu proje stokunun daha rasyonel ve yürütülebilir bir hale getirilmesi amacı doğrultusunda, projelerin sektörel ve bölgesel öncelikler ile yapılabilirlikleri açısından gözden geçirilerek uygulamasında önemli aşama kaydedilmiş ve kısa sürede bitirilebilecek olan yatırımlara öncelik verilmesi sağlanarak yatırımların hızlandırılması temin edilecektir.
Proje bazında ek ödenek kullanımına başvurulması sınırlı tutulacak, kuruluşlar başlangıç ödenekleri çerçevesinde yıllık iş programlarını hazırlayacaklardır.
c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler
Proje planlama, uygulama, izleme ve değerlendirme sürecini yönlendirme amacıyla başlatılan Proje Döngüsü Yönetmeliği hazırlama çalışmaları sonuçlandırılacaktır.
|
|
|
