VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde; Planda öngörüldüğü şekilde, üretimi, verimliliği, ekonominin rekabet gücünü ve ihracatı artırıcı, kamu açıklarını ve enflasyon hızını azaltarak sürdürülebilir bir ekonomik ve sosyal kalkınmayı sağlayıcı yatırım politikaları uygulanmış, kamu yatırımlarının hedeflenen sektörel yapıyı gerçekleştirebilecek ve kamunun temel fonksiyonlarını en etkin bir şekilde yerine getirmesini sağlayabilecek nitelikte programlanmasına özen gösterilmiştir.

Ayrıca, sosyal devlet ilkesi çerçevesinde, kamu yatırımlarında eğitim ve sağlık sektörlerine, bölgesel gelişmişlik farklılıklarının giderilmesine ve geleneksel kamu hizmetlerine ağırlık verilmiş, altyapının ekonomik ve sosyal gelişmenin önünde darboğaz oluşturmaması için sulama, enerji, liman, havaalanı yatırımları ve bunların karayolu ve demiryolu ana akslarıyla bütünleşmesini sağlayacak yollar ile içmesuyu, kanalizasyon ve arıtma yatırımlarına öncelik verilmiştir.

Proje bazında ise; kamu yatırım tahsislerinin belirlenmesinde, sınırlı kaynakların en etkin şekilde dağılımını sağlamaya yönelik olarak, finansmanı sağlanmış olan ve diğer projelerle bağlantılı ve/veya eşzamanlı olarak yürütülmesi önem taşıyan, uygulamasında önemli aşama kaydedilmiş ve dönem içinde hızlı bir şekilde tamamlanarak ekonomiye kazandırılabilecek projelere öncelik tanınmıştır.

Ülkemizde hızlı nüfus artışı ve şehirleşmenin ortaya çıkardığı altyapı gereksinimi tek başına kamu sektörünün karşılayabileceği boyutları aşmış durumda olup, altyapı gereksinimini sadece kamu sabit sermaye yatırımları ile karşılamaya çalışmak orta vadede sürdürülebilir görülmemektedir. Bu çerçevede, Yap-İşlet-Devret (YİD) ve benzeri yöntemler devreye sokulmuştur. 2000 yılı itibariyle, bu ve benzeri modeller çerçevesinde toplam yatırım maliyeti yaklaşık 30 milyar doları bulan bir proje stoku üzerinde çalışılmaktadır. Söz konusu projeler başta enerji sektörü olmak üzere, ulaştırma ve turizm sektörlerinde yoğunlaşmaktadır.

Kamu yatırım programının daha rasyonel bir yapıya kavuşturulması için ülke finansman imkanlarıyla uyumlu sayıda ve yüksek öncelikli projelerden oluşturulması ihtiyacı VII. Plan döneminde de devam etmiştir. Kamu yatırım programının daha rasyonel bir yapıya kavuşturulması da ancak, ulusal ekonomi açısından yapılabilirliği ve önceliği iyi analiz edilmiş projeler arasından doğru seçim yapmakla mümkün olabilecektir. Mevcut proje stokunun gözden geçirilip bazı projeler ayıklanarak akılcı biçimde yeniden düzenlenmesi ve yatırım programına yeni proje alımında azami ölçüde seçici davranılması gereklidir.

VII. Plan dönemi boyunca kamu yatırım proje maliyetlerindeki artış; projelerin yıllar itibariyle fiziki karakteristiklerindeki değişikliklerden, yeterince etüd edilmemiş olan bazı projelerin uygulama dönemindeki maliyet artışlarından ve programlarda gerek maliyet ve gerekse sayı olarak yüklü bir proje stokunun bulunması ve bunlar için yeterli ödeneğin tahsis edilememesi sonucunda meydana gelen gecikmelerin neden olduğu ek maliyet artışlarından kaynaklanmıştır. Tahsis edilen toplam kamu yatırım ödeneklerinin toplam proje tutarı içindeki payına bakıldığında, 1995 yılında sözkonusu oran yüzde 6,6 iken, VII. Planın ilk yılı olan 1996 yılında yüzde 5,7’ye gerilediği, son yılı olan 2000 yılında ise yüzde 6,8 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 2000 Yılı Yatırım Programında yer alan kamu yatırımları proje stoku için, 1999 yılı sonuna kadar kümülatif olarak, toplam proje stokunun yüzde 30,3’ü kadar harcama gerçekleştirilmiştir. 2000 yılı ödenekleri düzeyinde bir kamu yatırım harcaması gerçekleştirilmesi durumunda, 2000 yılı sonunda, mevcut proje stokunun yüzde 37,1’lik kısmı nakdi olarak gerçekleştirilmiş olacak, yüzde 62,9’luk kısmı ise, tamamlanmak üzere VIII. Plan dönemine devredilecektir. Kamu yatırımları için, programa yeni proje alınmaksızın, sonraki yıllarda da 2000 yılı düzeyinde ödenek tahsis edilmesi durumunda, mevcut stokun tamamlanabilmesi 10,2 yıl alacaktır.

Bütçe türleri itibariyle; genel ve katma bütçeli kuruluşların toplam kamu yatırımları proje tutarı içinde 1996 yılında yüzde 57,4 olan payının, VII. Plan dönemi boyunca arttığı ve 2000 yılında stokun, proje tutarı olarak yüzde 61,8’lik kısmının genel ve katmalı bütçeli kuruluşlara ait olduğu görülmektedir. KİT’lerin 1996 yılında yüzde 18,7 olan payı 1997 yılında yüzde 20,7’ye çıkmasına rağmen, bu yıldan itibaren gerileyerek 2000 yılında yüzde 17,5 olarak gerçekleşmiştir. 1996 yılında yüzde 17,0’lik bir seviyede olan fon yatırımlarının payının 1998 yılında yüzde 14,7’ye, 2000 yılında ise yüzde 12,8’e düştüğü, döner sermaye, İller Bankası ve özelleştirme kapsamındaki kuruluşların paylarında ise önemli bir değişikliğin olmadığı görülmektedir.

VII. Beş Yıllık Planın ilk yılı olan 1996 yılında, toplam kamu yatırım proje tutarının yüzde 35,0’i ulaştırma-haberleşme, yüzde 22,2’si enerji, yüzde 19,1’i tarım, yüzde 12,4’ü diğer hizmetler sektörlerinde, geriye kalan yüzde 11,3’ü ise diğer 6 sektörde yer almıştır. 2000 yılına gelindiğinde; toplam kamu yatırım proje tutarı içinde ulaştırma-haberleşme sektörünün payının yüzde 33,6, enerji sektörünün payının yüzde 23,6, tarım sektörünün payının yüzde 20,8 ve diğer hizmetler sektörünün payının yüzde 11,4 olduğu görülmektedir. İmalat sektörünün payı ise VII. Plan döneminde de gerilemeye devam etmiş ve 2000 yılında yüzde 2,6’ya kadar düşmüştür.

VII. Beş Yıllık Plan döneminde, kamu yatırımları için tahsis edilen ödeneklerin programlanan GSMH içindeki payı önceki plan dönemlerine göre düşük kalmıştır. 1994 yılında ekonomide yaşanan kriz, kamu finansman imkanlarının yetersizliği ile kamu açıkları ve uygulanan tasarruf tedbirleri kamu yatırım ödeneklerinin düşük kalmasında rol oynamıştır. VII. Planın ilk yılı olan 1996 yılında yüzde 3,5 lar seviyesine kadar düşen söz konusu pay, yıllar itibariyle nisbi artışlarla 2000 yılında yüzde 4,7’ye yükselmiştir.

Bütçe türleri itibariyle değerlendirildiğinde; genel ve katma bütçenin, 1996 yılında yüzde 40,6 olan toplam program ödenekleri içindeki payının, 1997 yılında yüzde 52,0 seviyesine kadar çıktığı, ancak bu yıldan itibaren azalarak 2000 yılında yüzde 39,8 seviyesine gerilediği görülmektedir. KİT’lerin toplam kamu yatırım ödeneklerinden 1996 yılında aldığı yüzde 31,7’lik pay 1997 yılında yüzde 24,9’a kadar düşmesine rağmen, 2000 yılında tekrar artarak yüzde 32,3 olmuştur. Toplam yatırım ödeneklerinden aldığı pay bakımından üçüncü sırada bulunan fon yatırımlarının 2000 yılı payı ise yüzde 17,4 olmuştur. Özelleştirme kapsamındaki kuruluş yatırımları için ayrılan ödeneklerin toplam ödenek içindeki payı da 1996 yılındaki yüzde 4,8’lik seviyesinden, dönem içinde, 1998 yılında yüzde 2,8’e düşmesine rağmen, 2000 yılında yüzde 4,0 seviyesine yükselmiştir. Döner sermaye ve İller Bankasının 1996 yılında sırasıyla yüzde 3,0 ve yüzde 3,6 olan paylarının 2000 yılında yüzde 2,4 ve yüzde 4,0 olması öngörülmüştür.

VII. Plan dönemi boyunca kamu yatırım ödeneklerinden en fazla payı, 1996 yılında yüzde 28,2, 2000 yılında ise yüzde 29,7’ye ulaşan payıyla ulaştırma-haberleşme sektörü almıştır. Enerji sektörü ise, 1996 yılında yüzde 22,3 olan ve 2000 yılında yüzde 20,3’e gerileyen payıyla ulaştırma-haberleşme sektörünü izlemiştir. Tarım sektörünün payı ise 1996 yılındaki yüzde 9,9’luk seviyesinden 1997 yılında yüzde 11,5’e kadar yükselmesine rağmen 2000 yılında yüzde 6,7’ye kadar gerilemiştir. Eğitim sektörünün payı VII. Plan dönemi boyunca da artış eğilimini devam ettirmiş, 1996 yılında yüzde 11,7 iken, sekiz yıllık zorunlu temel eğitim uygulamasının da etkisiyle 1998 yılında yüzde 22,1’e kadar çıkarak, ödeneklerden en fazla pay alan ikinci sektör olmuşken, 2000 yılında yüzde 15,9’a gerilemiştir. Diğer hizmetler sektörünün 1996 yılında yüzde 15,0 olan payı 1997 yılında yüzde 17,1’e çıkmış, ancak daha sonra gerileyerek 2000 yılında yüzde 13,9 olmuştur. Sağlık sektörü, yüzde 5,0’ler düzeyindeki payını dönem boyunca korumuş, diğer sektörlerin payları nisbi olarak değişmesine rağmen, sektörel dağılımdan aldıkları pay düşük olduğu için, bu paylarında önemli bir değişiklik olmamıştır.

2000 yılı kamu yatırım tahsislerinde, ülkemizde yaşanan deprem felaketleri sonrasında bölgede sosyo-ekonomik hayatın normale döndürülmesi amacı doğrultusunda, bölgenin yeniden yapılandırılmasına yönelik projelere ve bölgelerarası gelişmişlik farklarını azaltmak amacıyla, başta Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile Kalkınmada Öncelikli Yöreler olmak üzere, geri kalmış bölgelerin kalkınmasına hız kazandırıcı ekonomik ve sosyal altyapı yatırımları ile istihdam ağırlıklı projelere öncelik verilmiştir.

Yıl içinde kuruluşlara, programlarla tahsis edilen ödeneklere ilave olarak, yedek ödenek, yatırımları hızlandırma ödeneği, dış kredi, fon, döner sermaye gibi kaynaklardan ek ödenekler tahsis edilebilmekte, bazı kesintiler veya projeler ve sektörler arası aktarmalar yapılabilmektedir. Bu şekilde, yıl sonları itibariyle ulaşılan revize ödenek rakamları incelendiğinde, toplam revize kamu yatırım ödenek tutarının gerçekleşen GSMH içindeki payının VII. Plan dönemi başında yüzde 4,3 iken, 1998 yılında yüzde 5,3’e çıktığı, ancak 1999 yılında yüzde 4,8’e gerilediği görülmektedir. 2000 yılı için programlanan ödenek toplamının program GSMH’sına oranı ise yüzde 4,7’dir. Genel olarak bakıldığında, revize ödeneklerin gerçekleşen GSMH’larına oranlarının, programlanan ödeneklerin program GSMH’larına oranlarından daha yüksek seviyede olduğu görülmektedir. Revize ödeneklerin, bütçe türleri itibariyle dağılımı ve VII. Plan dönemi gelişme trendi, aynı dönemde program ödeneklerindeki dağılım ve gelişmelerle paralellik göstermektedir.

Revize ödeneklerin sektörel dağılımı incelendiğinde, yıl içinde tahsis edilen ek ödeneklerin etkisiyle ulaştırma-haberleşme sektörünün payının, program ödenekler içindeki payının üstüne çıktığı ve yine sektörel dağılımdan en yüksek payı aldığı, enerji sektörünün revize ödenekler içindeki payının ise program ödeneklerdeki payının altına düştüğü, 1997 yılında program ödenekleri bazında ikinci sırada olmasına rağmen, revize ödenekler bazında üçüncü sektör olduğu, diğer hizmetler sektörünün revize ödenekler içindeki payının, program ödenekler içindeki payının gerisinde kaldığı, diğer sektörlerin paylarında ise önemli bir sapmanın olmadığı görülmektedir.

243. Ülkemizde son yıllarda süreklilik kazanan kamu açıklarının yol açtığı borçlanma gereğinden kaynaklanan yüksek faiz oranları yatırımları olumsuz etkilemiştir.

245. VIII.Plan döneminde kamu ve özel kesim kaynaklarının akılcı ve birbirlerini tamamlayan yatırım alanlarına yönlendirilmesi esas olacaktır. Bu politikaya paralel olarak kamu kesimi yatırımları ağırlıkla ekonomik ve sosyal altyapı alanlarında yoğunlaştırılacak, özel kesimin ise kamu kesiminin çekildiği tüm alanları da kapsayacak şekilde yatırımlarını artırarak sürdürmesi özendirilecektir. Özel kesimin, ülke genelinde yüksek katma değer yaratabilecek üretim gücüne erişilmesine, ekonominin rekabet gücünün geliştirilmesine, istihdamın, verimliliğin ve ihracatın artırılmasına ve uygun teknolojilerin üretimi ve/veya transferine yönelik yatırımlara ağırlık vermesi büyük önem taşımaktadır.

246. Kamu yatırımları devletin ekonomideki rolü ve belirlenecek öncelikler çerçevesinde gerçekleştirilecek, mevcut proje stoku teknik, ekonomik ve sosyal yapılabilirlik kriterleri çerçevesinde gözden geçirilerek rasyonel bir yapıya kavuşturulacak, proje döngüsü yönetimi kapsamlı ve etkin hale getirilerek mevcut kamu kaynaklarının daha verimli kullanımı sağlanacak ve kamu projeleri uygulamasında disiplin artırılacaktır.

247. Kamu yatırımlarında, eğitim, sağlık, teknoloji altyapısı, enerji, sulama, kentsel altyapı yatırımlarına ve ulaştırma alt sektörleri arasında dengeyi sağlayıcı yatırımlara, bölgesel gelişme stratejileri dikkate alınarak öncelik verilecektir.

248. Kamu kesiminde önemli sektörlerde gerçekleştirilecek projelerin planlanmasında ve uygulanmasında ana planlar çerçevesinde oluşturulacak öncelikler belirleyici olacaktır.

249. Kamu yatırım tahsislerinin belirlenmesinde, Yatırım Programında yer alıp dış finansmanı sağlanmış, uygulamasında önemli aşama kaydedilmiş, diğer projelerle bağlantılı ve/veya eş zamanlı olarak yürütülmesi önem taşıyan ve Plan dönemi içinde tamamlanarak ekonomiye kazandırılabilecek projelere belirlenen sektörel öncelikler çerçevesinde ağırlık verilecektir. Ayrıca 1999 ve 2000 yıllarında deprem hasarlarının telafisi amacıyla başlatılmış bulunan projelerden tamamlanamayanların Plan döneminin ilk iki yılında öncelikle tamamlanmasına çalışılacaktır.

250. Yatırım programlarına alınacak yeni projelerin belirlenmesinde kamu proje stokunun optimum düzeyde tutulması hususu dikkate alınarak seçici davranılacak, yeni proje stokunun teknik, mali, ekonomik, sosyal ve çevresel yapılabilirliği yüksek projelerden oluşturulmasına azami dikkat gösterilecektir.

251. Özelleştirme kapsamındaki kuruluşların yatırım programları, uygulanan özelleştirme politikalarıyla uyumlu olacaktır.

252. Altyapı hizmetlerinin sağlanmasında, kamu yararı ve etkinlik ilkeleri esas alınarak, bir taraftan yeni finansman modelleri geliştirilirken, diğer taraftan Yap-İşlet-Devret ve benzeri modellerin uygulaması etkin hale getirilecektir.

253. Toplumun büyük kesimini ilgilendiren önemli projelerde, halkın proje oluşumuna katılımını sağlayacak katılım mekanizmaları geliştirilecektir.

254. Bilgi toplumuna geçiş amacı doğrultusunda, yatırım alanları konusunda da bilgi üretimi ve bilginin yaygınlaştırılması desteklenecektir.

255. VII. Plan döneminde teşvik belgesi almış yatırımlarda düşüş görülmüştür. 1995, 1996, 1997, 1998 ve 1999 yıllarında verilen teşvik belgelerinin sayısı ve toplam tutarı, sırasıyla 4.955 adet ve 48,9 milyar dolar, 5.023 adet ve 24,6 milyar dolar, 5.144 adet ve 21,5 milyar dolar, 4.291 adet ve 15,4 milyar dolar, 2.967 adet ve 11,2 milyar dolar olmuştur. Sektörel bazda ise 1995-1999 döneminde teşvik belgelerinin toplam yatırım tutarı içinde imalat sanayinin payı yüzde 87,6’dan yüzde 43,4’e düşerken enerji, turizm, ulaştırma ve diğer hizmet sektörü yatırımlarının payı artmıştır. İmalat sanayii payındaki bu gerilemede, Gümrük Birliği’ne hazırlık amacıyla tekstil sektörü başta olmak üzere 1995 yılında aşırı düzeyde artan yatırım eğilimi etkili olmuştur. Bu dönemde teşvik belgelerinde tevsi ve modernizasyon yatırımlarının payı artarken komple yeni yatırımlar yüzde 70-80 düzeyindeki ağırlığını korumuştur.

256. VII. Plan döneminde KOBİ’lere, OHAL ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerdeki yatırımlara ve büyük ölçekli sınai yatırımlara ilave destek imkanları sağlanmış, teşvik için ayrılan kaynak bütçeleştirilmiş, ancak bu kaynağın yetersizliği, uygulamada mevzuatın sık değişmesi, bürokrasinin fazlalığı ve devlet yardımlarını sağlayan kurumlar arasındaki koordinasyon eksikliği önemini korumuştur.

257. Yatırımları teşvik politikalarının temel amacı; dünya ile entegrasyonu sağlamak, bilgi toplumuna erişmek ve yabancı sermayeyi özendirmektir. Bu çerçevede, bilgi teknolojileri başta olmak üzere Ar-Ge ve teknoloji geliştirme, altyapı, Yap-İşlet-Devret ve benzeri modellerle yürütülen projeler, çevre koruma, küçük ve orta boy işletmelerin gelişmesi, kalifiye işgücü sağlanması, istihdam yaratma, döviz kazandırma ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik yatırım ve faaliyetler desteklenecektir.

258. Yatırımların desteklenmesinde; AB uygulamaları da dikkate alınarak, değişen iç ve dış piyasa şartlarına uyum sağlamak üzere, daha etkin araçların kullanılması, bürokrasinin azaltılması, şeffaflık, genellik ve yansızlık temel ilke olacaktır.

259. Bürokrasiyi azaltmak için; belli büyüklükteki projelerin dışındaki yatırımlar, mali mevzuatlarda yapılacak yeni düzenlemelerle belgesiz teşvik sistemine geçilecektir. Ayrıca yine bürokrasiyi azaltmak ve yatırımcıya kolaylık sağlamak üzere; yatırım teşvik belgesine ait bazı işlemlerin yatırımın bulunduğu illerde yapılması sağlanacaktır.

260. Devlet yardımlarının uygulanmasında karmaşık hale gelen bölge ve yöre tanımlamaları, desteğin etkinliğini artırmak üzere yeniden yapılacaktır.

261. Türkiye’nin sanayi haritası çıkarılarak, birbirini besleyen, birbirinin altyapısını tesis eden yatırımlar ile bölgesel gelişmeye yönelik projeler desteklenecektir.

262. Devlet yardımları ile sağlanan desteklerin etkinliğini ölçmek, ayrılan kaynağın amacına uygun kullanıp kullanılmadığını araştırmak üzere takip, kontrol ve değerlendirme mekanizması etkin hale getirilecektir.

263. Çok sayıda ve karmaşık olan “Yatırımlarda Devlet Yardımları Mevzuatı” sade, anlaşılır ve tek bir çerçeve karar haline getirilecektir. Buna bağlı olarak yatırım teşvik sisteminin basitleştirilmesi ve daha etkin hale getirilmesi için mevcut mevzuatta gerekli değişiklikler yapılacaktır.

300. VIII. Plan döneminde özellikle faiz giderlerinde sağlanacak azalışa bağlı olarak, kamu reel harcanabilir gelirinin GSMH içindeki payının 2000 yılındaki yüzde 4,5 seviyesinden 2005 yılında yüzde 17,1 düzeyine yükselmesi beklenmektedir. Öte yandan, 2000 yılında kamu faiz giderlerindeki artışın özel harcanabilir gelir üzerindeki konjonktürel etkisi nedeniyle yüzde 95,5’e yükselen özel harcanabilir gelirin GSMH içindeki payının, 2005 yılında yüzde 83 civarına düşmesi beklenmektedir.

301. Plan döneminde, 1998 fiyatlarıyla toplam 73 katrilyon TL. düzeyinde sabit sermaye yatırımının gerçekleşeceği, bu büyüklüğün yaklaşık 50 katrilyon TL’sinin özel kesim, 23 katrilyon TL. kadarının da kamu kesimi tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir.

302. Plan döneminde hedeflenen büyümenin gerçekleşmesi, büyük ölçüde TFV’de öngörülen artışa, bu da kamu kaynaklarının TFV’yi artırıcı yönde kullanımına bağlıdır. Bu çerçevede Plan döneminde, kamu yatırım harcamalarının eğitim, enerji ve sağlık sektörlerinde yoğunlaşması öngörülmektedir. VII. Plan döneminde 100 kabul edilen kamu yatırım reel endeksinin VIII. Plan döneminde eğitimde 243,6’ya, enerjide 241,5’e ve sağlıkta 181,4’e yükselmesi hedeflenmektedir.

303. VII. Plan döneminde 100 kabul edilen özel yatırım reel endeksinin de benzer bir eğilimle, VIII. Plan döneminde eğitimde 223,5’e, enerjide 117,4’e ve sağlıkta 108,3’e yükselmesi beklenmektedir. Söz konusu endeks değerinin imalatta 95,5’e gerileyeceği, turizm ve konutta ise sırasıyla, 185,3 ve 115,8 düzeyine ulaşacağı tahmin edilmektedir.

304. Öngörülen TFV artışının gerçekleşmesi için önem arzeden üniversitelerin araştırma projelerine yönelik harcamaların, Plan döneminde yılda ortalama yüzde 74,3 oranında artarak, toplam kamu sabit sermaye yatırımları içindeki payının Plan dönemi sonunda yüzde 1,8 oranına ulaşması hedeflenmektedir.

305. Plan döneminde 1998 fiyatlarıyla, yurtiçi tasarruf oranının, 2000 yılına göre belirgin bir değişiklik göstermeyeceği ve yaklaşık yüzde 17 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, özel tasarruf (özel tasarruf/özel harcanabilir gelir) oranının yaklaşık 8 puan azalacağı, kamu tasarruf (kamu tasarrufu/kamu harcanabilir gelir) oranının ise 2002 yılı itibariyle pozitife geçerek 2005 yılında yüzde 16’ya ulaşacağı tahmin edilmektedir.